Wincenty z Kielczy – dominikanin, hagiograf i poeta średniowiecza

Życie i pochodzenie

Wincenty z Kielczy urodził się około 1200 roku w Kielczy, wsi niedaleko Strzelec Opolskich (woj. opolskie). Pochodził prawdopodobnie z zacnego rycerskiego rodu Awdańców bądź Odrowążów. Oba rody były powiązane z ówczesnymi elitami rycerskimi Śląska Opolskiego. Prawdopodobnie tereny ówczesnej Kielczy należały do włości jednego z tych rodów, które były ze sobą spokrewnione bądź powiązane. Ród Odrowążów miał swoją siedzibę we wsi Kamień Śląski, skąd wywodzą się późniejsi mentorzy życia zakonnego Wincentego i jego protektorzy – św. Jacek Odrowąż oraz biskupi krakowscy Iwo Odrowąż i Prandota.

Pierwsza wzmianka i twórcza literacko muzyczna działalność zakonna

Wincenty po raz pierwszy występuje w dokumentach w 1222 roku jako kapelan dworu biskupa krakowskiego Iwo Odrowąża, a w 1227 roku był już kanonikiem krakowskiej kapituły, pełniąc tę funkcję do około 1237 roku

W tym czasie zdobywał wykształcenie w krakowskiej szkole katedralnej, gdzie zapewne stykał się z ówczesnym biskupem krakowskim i pierwszym polskim kronikarzem – Wincentym Kadłubkiem. Około 1235 roku wstąpił do zakonu dominikanów. Od 1237 roku studiował na Uniwersytecie Bolońskim, jednym z najważniejszych ośrodków akademickich średniowiecznej Europy. Choć źródła historyczne nie podają dokładnych przedmiotów jego studiów, jego późniejsza twórczość literacka i teologiczna sugeruje przygotowanie w zakresie teologii i kanonistyki.

Przypisuje mu się także autorstwo kroniki dominikańskiej – Roczniki Kapituły Krakowskiej obejmujące lata 1182–1260, spisanych w Raciborzu, z których korzystał Jan Długosz opisując bitwę pod Legnicą. Niezachowane, zaginione kroniki historyczne w całości pisane były po łacinie. W 1241 roku był w Raciborzu, gdzie wysłuchał relacji rycerza Jana Iwanowica, naocznego świadka klęski rycerstwa polskiego w bitwie pod Legnicą i tragicznej śmierci księcia wrocławskiego Henryka Pobożnego. Według rycerza książę miał powiedzieć: „Gorze szo nam stało” („przytrafiło się nam nieszczęście”). Wincenty opisał to w zaginionej kronice, z której korzystał później Jan Długosz przy pisaniu Roczników Królestwa Polskiego. Były to pierwsze zdania po polsku spisane wcześniej niż autor słów „Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj” z Księgi Henrykowskiej.

W 1245 roku udał się po ciało św. Stanisława ze Szczepanowa, aby przygotować je do uroczystości kanonizacyjnych. Bazując na zebranych relacjach, opracował pierwszy żywot świętego Vita minor (ok. 1250). Jego koncepcja ideowo-polityczna i wyniesienie na ołtarze w 1253 r. biskupa krakowskiego Stanisława ze Szczepanowa jako patrona narodowego oraz symbolu zjednoczenia rozbitego na dzielnice państwa polskiego, odcisnęła trwałe piętno na kolejnych stuleciach i jest do dziś jednym z kamieni węgielnych wspólnotowego myślenia o państwie i narodzie. Kanonizacja odbyła się 8 września 1253 roku w Asyżu za pontyfikatu Papieża Innocentego IV. Wincenty to główny protagonista i współtwórca kultu wyniesionego na ołtarze biskupa krakowskiego, którego zasięg przekroczył granice i wprowadził Polskę do elitarnego grona jednej z najstarszych ojczyzn świętych patronów w chrześcijańskiej Europie. Wincenty wprowadził do świadomości współczesnych dwie wielkie idee: myśl o zjednoczeniu państwa w jedno silne Królestwo pod berłem rodzimej dynastii piastowskiej jako warunku przyszłej pomyślności oraz określenie Polski „matką”. Inwokacja do „matki Polski” pojawiła się pod piórem rodzimego autora bodaj po raz pierwszy w historii polskiego piśmiennictwa i nie była li tylko literacką metaforą, lecz aktem umiłowania Ojczyzny, troski o jej przyszłość, wyznaniem patriotyzmu. Uzupełnieniem tych działań było przygotowanie przez niego oficjum brewiarzowego ku czci św. Stanisława – Oficjum rymowane Historia Gloriosissimi Stanislai. Jest to oficjum rymowane, czyli utwór liryczny w poetyckiej formie opiewający żywot świętego, złożony z rymowanych pieśni liturgicznych wykonywanych w śpiewie chorałowym przez dwie grupy na przemian. „Dies adest celebris” („Nadchodzi dzień uroczysty”) zaczyna się od antyfony pod tym samym tytułem, oraz Ortus de Polonia i hymn Gaude Mater Polonia w 1253 roku, który stał się pierwszym polskim hymnem królewskim i integralną częścią nieszporną rymowanego oficjum Historia Gloriosissimi Stanislai. Śpiewamy go do dziś m.in. podczas inauguracji roku akademickiego we wszystkich polskich uczelniach. Uroczystości kanonizacyjne w Polsce miały miejsce w Krakowie 1254 roku. Według niektórych historyków mógł być autorem pierwszej wersji „Bogurodzicy”, a także był pierwszym w historii polskim znanym imiennie kompozytorem i poetą. Możliwe, że Wincenty napisał tylko tekst, Iesu Christe, Rex superne – autorstwo niepewne, prawdopodobnie adaptacja melodii istniejącej sekwencji.

Wincenty spędził kilkanaście lat w klasztorach dominikańskich, między innymi w Sandomierzu, Krakowie i Raciborzu, gdzie był obecny jako świadek przy sporządzeniu testamentu księcia opolsko-raciborskiego Mieszka Otyłego w 1246 roku. Książę Mieszko Otyły, uczestnik bitwy pod Legnicą i wnuk Mieszka Laskonogiego, w swoim testamencie, sygnowanym jedynie datą dzienną, poświadcza istnienie w Raciborzu domu dominikanów i wymienia imiennie ośmiu zakonników, w tym przeora. Z dyplomu wynika, że nie mieli jeszcze wówczas klasztoru i kościoła. Na wzniesienie tych budowli władca przekazał znaczną jak na tamte czasy donację w wysokości dwustu grzywien srebra.

Jest również autorem sekwencji mszalnej Leta mundus ok 1255, poświęconej św. Stanisławowi ze Szczepanowa, biskupowi-męczennikowi.

W posłudze zakonnej w Raciborzu doszedł do godności Przeora w latach 1257-1260, wspierając rozwój życia zakonnego oraz edukacji w duchu dominikańskim. Jako przeor figuruje również na dokumencie księcia Władysława z 1258 roku, wystawionym dla cystersów w Rudach.

Śmierć

Wincenty z Kielczy zmarł 2 stycznia, prawdopodobnie w 1261 roku, jak podaje nekrolog dominikanów krakowskich, w którym zapisany jest jako Vincentius de Kielcia.

Rodzinną miejscowością tego słynnego dziejopisarza, hagiografa, poety, kompozytora i dominikanina była Kielcza – dziś duża wieś przy drodze z Zawadzkiego do Gliwic, w powiecie strzeleckim w gminie Zawadzkie.

Podsumowanie

Dzieła Wincentego z Kielczy odegrały kluczową rolę w procesie kanonizacyjnym biskupa-męczennika i w kształtowaniu polskiej świadomości religijnej oraz narodowej. Jego słowo i modlitwa stały się mostem łączącym duchowość z historią, a jego twórczość na trwałe wpisała się w dziedzictwo Kościoła i Polski.

Wincenty jest patronem ZSP Publiczna Szkoła Podstawowa im. Wincentego z Kielczy w Kielczy, a także samej miejscowości. Co roku na jego cześć odbywa się Jarmark Wincentego z Kielczy z koncerem finałowym „Gaude Mater Polonia Wincenty z Kielczy in memoriam w kościele Parafialnym pw. św. Bartłomieja w Kielczy, który staje się okazją do przypomnienia jego życia, dzieł i wartości, które głosił.

Poniżej prezentujemy prawdopodobny wizerunek Wincentego z Kielczy – symboliczną próbę ukazania człowieka, którego oddanie słowu, nauce i modlitwie pozostawiło trwały ślad w historii i kulturze naszego narodu.

Pomnik Wincentego z Kielczy

Dnia 9 czerwca 2023 miało miejsce w Kielczy przy „Centrum Kultury Piękno z natury” ważne wydarzenie dla naszej społeczności odsłonięcie pomnika naszego krajana Wincentego, dominikanina znanego w świecie, twórcy hymnu Gaude Mater Polonia. Poniżej przedstawiamy pomnik w momencie jego odsłonięcia. Dla informacji cały pomnik wykonany z drzewa konkretnie z grabu. Proces jego tworzenia zajmował 8 miesięcy. Wincentego wyrzeźbiła pani Izabela Wacławek. Relacja filmowa z tego wydarzenia dostępna jest pod linkiem: https://www.kielcza.pl/aktualnosci/odsloniecie-pomnika-wincentego-z-kielczy-9-06-2023/. Kolejne zdjęcia przedstawiają aktualny wygląd pomnika i okolicy.

Źródła i literatura:

Źródła średniowieczne:

Nekrolog dominikanów krakowskich – zapis pod datą 2 stycznia: Vincentius de Kielcia.
Roczniki Kapituły Krakowskiej (Annales Capituli Cracoviensis), obejmujące lata 1182–1260 – kronika dominikańska, przypisywana Wincentemu z Kielczy, zachowana pośrednio.
Jan Długosz, Roczniki czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego – relacja bitwy pod Legnicą (1241), oparta m.in. na wcześniejszych źródłach dominikańskich.
Vita minor sancti Stanislai (ok. 1250) – pierwszy żywot św. Stanisława ze Szczepanowa, autorstwa Wincentego z Kielczy.
Historia Gloriosissimi Stanislai – rymowane oficjum brewiarzowe ku czci św. Stanisława, obejmujące antyfony, hymny i responsoria.
Gaude Mater Polonia – hymn łaciński skomponowany na kanonizację św. Stanisława w 1253 r., autorstwa Wincentego z Kielczy.
Dokument księcia Mieszka Otyłego z 1246 r. – testament wystawiony w Raciborzu, wymieniający Wincentego wśród dominikanów.
Dokument księcia Władysława opolsko-raciborskiego z 1258 r. – Wincenty występuje jako przeor dominikanów w Raciborzu.

Literatura naukowa i opracowania:

Gerard Labuda, Początki kultury literackiej w Polsce, Warszawa.
Henryk Samsonowicz, Polska w XIII wieku, Warszawa.
Jerzy Kłoczowski, Dominikanie polscy w średniowieczu, Kraków.
Karol Estreicher, Bibliografia staropolska, Kraków.
Tadeusz Miazga, Gaude Mater Polonia. Studium historyczno-muzyczne, Kraków.
Zygmunt Gloger, Encyklopedia staropolska ilustrowana, Warszawa.
Andrzej Nowak, Dzieje Polski. Średniowiecze, Kraków.

Źródła kościelne i regionalne:

Archiwum Diecezjalne w Krakowie – materiały dotyczące kapituły krakowskiej i kultu św. Stanisława.
Archiwum Diecezjalne w Opolu – dokumenty dotyczące Kielczy i Raciborza.
Materiały Zakonu Kaznodziejskiego (Dominikanów) w Polsce – dokumenty personalne i klasztorne XIII wieku.
Opracowania regionalne dotyczące Kielczy i Śląska Opolskiego, publikacje lokalne i parafialne.